تفسیر سوره هود آیه ۱۱۴ و ۱۱۵ جلسه ۴۱ آیت الله سید علی محمد دستغیب

کسی که به دیگران ظلم کرده، حق‌الناس برعهده دارد و با نماز پاک نمی‌شود. کسی که ضرری به کسی رسانده یا او را کتک زده، حتی اگر همسر و فرزندش باشد، اگر سرخ یا سیاه یا کبود شده باشد، دیه بدهکار است و این با نماز برطرف نمی‌‌شود، مگر اینکه بپردازد یا آنها رضایت دهند. بله، ممکن است نماز باعث شود دل آنها نرم شود و ببخشند.

 

 بسم اﷲ الرحمن الرحیم

 

تفسیر سوره هود آیه ۱۱۴ و ۱۱۵

چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۵/۱۶ جلسه ۴۱

مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی حاج سید علی محمد دستغیب

 


 دانلود فایل صوتی


مشاهده و دانلود فیلم جلسه

 

 

 

روایت

حکمت ۴۸۰ نهج‌البلاغه:

وَ قَالَ علیه‌السلام: «إِذَا احْتَشَمَ‏ الْمُؤْمِنُ‏ أَخَاهُ‏ فَقَدْ فَارَقَه‏»

«هنگامی که مؤمن برادر دینی‌اش را به خشم آورد، از او جدا شده.»

وقتی کسی بی‌جهت با برادر یا خواهر مؤمنش بگومگو می‌کند، با اینکه می‌داند حق با اوست و می‌خواهد او را به خشم آورد و اذیتش کند، دوستی‌شان به هم می‌خورد و ممکن است منجر به دشمنی و کینه شود؛ لذا اگر قرار است با اطرافیان و دوستانتان صحبتی یا امر به معروف و نهی از منکری کنید، مراقب باشید دوستی و محبّتتان به‌هم نخورد.

وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى‏ لِلذَّاكِرينَ (114)

نماز را دو طرف روز و اوایل شب به‌پا دار. بی‌تردید خوبی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برد. این تذکری است برای اهل تذکر!

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنينَ (115)

صبر پیشه کن که خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

«وَ أَقِمِ الصَّلاةَ» نماز به‌پا دار «طَرَفَيِ النَّهارِ» دو طرف روز (آغاز و پایان روز) «وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ» و اوایل شب «إِنَّ الْحَسَناتِ» بی‌شک خوبی‌ها «يُذْهِبْنَ» از بین می‌برد «السَّيِّئاتِ» بدی‌ها و گناهان را «ذلِكَ ذِكْرىٰ» این تذکر و یادآوری است‏ «لِلذَّاكِرينَ» برای اهل تذکر، کسانی که پند می‌گیرند.

«وَ اصْبِرْ» صبر کن «فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ» خداوند تباه نمی‌کند «أَجْرَ الْمُحْسِنينَ» پاداش نیکوکاران را.

وَ أَقِمِ الصَّلاةَ؛ اقامۀ نماز با خواندنِ آن از جهتی فرق دارد؛ یعنی همراه خود دیگران را هم به نماز دعوت کن. چه‌بسا مطلوبیتِ نماز جماعت هم از آن استفاده شود؛ زیرا اقامۀ نماز وقتی تحقق می‌یابد که جمعیتی با هم باشند.

طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ؛ «طرَفَی النَّهار» یعنی دو طرفِ روز؛ یعنی اول و آخر یا طرف اول و طرف دوم روز. اول روز نماز صبح است و آخر یا طرف دومِ آن، نماز عصر. به‌حساب اینکه از اول ظهر تا غروب آفتاب که قسمت دوم روز محسوب می‌شود، وقت نماز ظهر و عصر است. «زُلَفاً مِنَ اللَّیل» یعنی اوایل شب که وقت نماز مغرب و عشاء است.

إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ؛ اینکه بعد از امر به نماز فرمود خوبی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برد، یعنی نماز حسنه‌ای است که گناهان و غفلت‌ها را از بین می‌برد.

ذلِكَ ذِكْرى‏ لِلذَّاكِرينَ؛ این یادآوری و تذکر است برای کسانی که می‌خواهند یاد خدا باشند و نماز را رها نکنند.

کسی که بنا دارد متقی باشد و گناه نکند، ممکن است در طول روز، در حرف زدن و نگاه کردن و گوش دادن و غذا خوردن‌هایش غفلت‌هایی داشته باشد یا گناهان صغیره‌ای از باب نادانی کرده باشد، لکن نه از باب مقابله با خدا؛ نمی‌خواهد سینه جلو بیندازد و بگوید خوب کاری کردم، دلم می‌خواهد، نمازهای یومیه این افراد را پاک می‌کند؛ آثار گناهانشان را برمی‌دارد و کفّارۀ آنها می‌شود. «ذلِكَ ذِكْرى‏ لِلذَّاكِرين» چه‌بسا اشاره به این باشد که این بنده بنایش بر یاد خداست.

این‌طور نیست که کسی نماز صبح بخواند، بعد هرچه خواست گناه کند؛ مال مردم را بخورد؛ بر سر این و آن بزند؛ آبروی افراد را بریزد و بعد هم نماز ظهر بخواند و همۀ گناهانش از بین برود.

برخی گناهان حق الناس است. اگر مال کسی را برده، تا آن را برنگرداند، بخششی در کار نیست. اگر غیبتی کرده که به گوش طرف رسیده و ناراحت شده، باید عذرخواهی کند. بعضی گناهان قلبی؛ مثل کینه، حسد، کبر، سوءظن که به این سادگی از بین نمی‌رود. البته نماز تأثیر دارد؛ یعنی اگر شخص بخواهد از این صفات پاک شود، یا گذشته را جبران کند، نماز خیلی کمک می‌کند.

بنابراین نمی‌شود انسان کاهلی کند و هرچه خواست انجام دهد و بگوید «إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ». این مربوط به کسانی است که بنا دارند آدم خوبی باشند، لکن گاهی خلاف‌هایی می‌کنند یا واجبی را ترک می‌کنند یا از یاد خدا غافل می‌شوند، این‌ها باعث می‌شود زنگاری بر قلب انسان بنشیند و از خدای تعالی دور شود. چنین کسی وقتی به نماز می‌ایستد، این آلودگی‌ها برطرف می‌شود.

این را هم فراموش نکنیم که نماز باید نمازِ واقعی باشد، نه اینکه از اول تا آخر نماز حواس پرت باشد. در روایت است کسی که اصلاً حواسش به نماز نیست، آخرِ کار آن را مانند پارچۀ کهنه‌ای به صورتش می‌زنند، البته ناامیدی غلط است. همین نماز هم تکلیف را ساقط می‌کند، ولی اثری که باید داشه باشد، ندارد. باید از خدا بخواهیم کمک کند در طول نماز در فکر کاسبی و پول و درس و غیره نباشیم.

این نماز برای بعضی سخت و سنگین و برای بعضی روح و ریحان است. رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله همین که وقت نماز می‌رسید، می‌فرمود «ارحنا یا بلال». حضرت آیت‌اللّه‌العظمی نجابت فرمودند زمانی که آیت‌اللّه قاضی در سلوک بودند، می‌گفتند این‌قدر از نماز لذت می‌برم که می‌گویم خدا کند در بهشت هم نماز باشد.

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنين؛ «اصبر» به مناسبت آیه یعنی استقامت کردن بر نماز. دوستان جوان و نوجوان‌ توجه داشته باشند که تا اذان نماز گفته شد، خود را آماده کنند و حرف‌هایشان را بگذارند برای بعد. حرف تمام نمی‌شود. اینکه با هم مأنوس هستید، خوب است، ولی تا وقت نماز رسید، بلکه قبل از آن خود را جمع کنید و آمادۀ نماز شوید.

این نماز واقعاً معجزه می‌کند. حیف است قدر و منزلتش را ندانیم!

 

بحث روایی

تفسیر المیزان ذیل این آیه چندین روایت دربارۀ اثر نماز در محو گناهان و بخشیده شدن آنها آورده که برخی از این قرار است:

از امام صادق علیه‌السلام روايت شده كه در تفسير آيه «إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ» فرمود: «نمازِ مؤمن در شب گناهانِ روزش را محو مى‏كند.»[1]

ابى‌عثمان گوید: من با سلمان فارسی زير درختى بوديم. سلمان شاخۀ خشكى از درخت گرفت و آن را به‌شدت تكان داد تا برگ‌هايش ريخت، آن گاه گفت: اى ابا عثمان آيا نمى‏پرسى چرا چنين كردم؟ گفتم چرا چنين كردى؟

گفت: رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله هم در روزى كه من با آن جناب زير درختى بوديم، همين کار را كرد؛ شاخۀ خشكى گرفت و به‌شدت تكان داد تا برگ‌هايش ريخت و فرمود: سلمان نپرسيدى چرا چنين كردم. عرض كردم چرا چنين كردى؟

فرمود: مسلمان وقتى وضو مى‏گيرد و نيكو وضو مى‏گيرد و نمازهاى پنجگانه‏اش را بجا مى‏آورد، گناهانش مانند اين برگ‌ها مى‏ريزد، سپس اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ ...»[2].

نیکو وضو می‌گیرد، یعنی حواسش جمع است. خوب است انسان از وقتی وضو می‌گیرد حواسش جمع باشد و اگر می‌تواند دعاهایی که وارد شده، بخواند.

از على بن ابى‌طالب علیه‌السلام روایت شده كه فرمود:

ما در مسجد خدمت رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله منتظر بوديم وقت نماز شود. مردى برخاست و عرض كرد: يا رسول اللَّه! من مرتكب گناهى شده‏ام. رسول خدا از وى روى گرداند (و به نماز ايستاد). پس از آنكه نماز به پايان رسيد، دوباره برخاست و همان حرف را تكرار كرد.

حضرت فرمود: آيا با ما نماز نخواندى و براى آن به نيكى طهارت نگرفتى؟ گفت: چرا. فرمود: همان كفارۀ گناه توست.[3]

در زمان پیامبر اکرم صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله مسلمانان وقتی گناهی می‌کردند، به دستور خدای تعالی نزد آن حضرت می‌آمدند تا برایشان استغفار کند. بعد از ایشان نیز با آنکه این نعمت از دست رفت، باب استغفار باز ماند و خداوند رحمتش را قطع نکرد.

﴿وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ‏ فيهِمْ‏ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُون﴾[4]

«خدا بر آن نیست آنان را عذاب کند تا تو در میانشان هستی و خدا آنها را عذاب نمی‌کند تا وقتی استغفار می‌کنند.»

تفسير عياشى از ابى‌حمزة ثمالى روايت كرده كه گفت: من از يكى از آن دو بزرگوار (امام باقر یا امام صادق علیه‌السلام) شنيدم كه مى‏فرمود:

على علیه‌السلام رو به مردم كرد و فرمود: كدام آيه از قرآن كريم براى شما اميدواركننده‏تر است؟

بعضى گفتند: آيۀ «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ» (خداوند شرک بر خویش را نمی‌آمرزد و غیر از این را از هرکه بخواهد، می‌بخشد)

فرمود: اين اميدوار كننده است، ولى آن‌طور كه بايد باشد، نيست.

بعضى ديگر عرض كردند آيۀ «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّه» (ای بندگان من که در حق خود اسراف کردید، از رحمت خدا ناامید نباشید).

فرمود: اين نيز خوب است، ولى آنكه بايد باشد، نيست.

بعضى ديگر عرض كردند آيۀ «وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِم» (آنان که چون کار زشتی می‌کنند یا به خویشتن ستم روا می‌دارند، خدا را یاد می‌کنند و برای گناهانشان آمرزش می‌خواهند).

فرمود: اين هم خوب است، ولى آن نيست.

مردم همه سكوت كردند. حضرت فرمود: چرا سكوت كرديد؛ بگوييد ای مسلمان‌ها؟

عرض كردند به خدا سوگند ما آيۀ ديگرى به نظرمان نمى‏رسد.

فرمود: من از رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله شنيدم كه فرمود: اميدوار كننده‏ترين آيات كتاب خدا آيۀ «أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ...» است، و فرمود: اى على! به آن خدايى كه مرا به حق مبعوث كرد و بشير و نذيرم قرار داد، يكى از شما كه برمى‏خيزد براى وضو گرفتن، گناهانش از جوارحش مى‏ريزد و وقتى به روى خود و قلب خود متوجه خدا مى‏شود، از نمازش كنار نمى‏رود، مگر آنكه از گناهانش چيزى نمى‏ماند و مانند روزى كه متولد شده، پاک مى‏شود. اگر بين هر دو نماز گناهى بكند، نماز بعد آن را پاک مى‏كند. آن‌گاه نمازهاى پنج‌گانه را شمرد.

بعد فرمود: يا على جز اين نيست كه نمازهاى پنج‌گانه براى امّت من حكم نهر جارى را دارد كه در خانۀ آنها واقع باشد. چگونه است وضع كسى كه بدنش آلودگى داشته باشد و خود را روزى پنج نوبت در آن آب بشويد؟ به خدا سوگند نمازهاى پنج‌گانه هم براى امّت من همين حكم را دارد.[5]

این روایات را باید با آیات قرآن و روایات دیگری که از ائمه صادرشده، با هم در نظر داشت. یعنی باید به غفران الهی امیدوار بود و نامیدی از هر گناهی بدتر است، امّا همان‌طور که گفته شد کسی حق ندارد خود را در برابر گناه آزاد ببیند و بگوید ما انجام می‌دهیم و نماز می‌خوانیم و پاک می‌شود. کسی که چنین وضعی دارد، مثل این است که سیلی به قرآن و پیامبر و ائمۀ اطهار علیهم‌السلام می‌زند؛ اول از همه به خودش سیلی می‌زند. چنین کسی چطور می‌تواند نمازی بخواند که این اثر را دارد؟

کسی که به دیگران ظلم کرده، حق‌الناس برعهده دارد و با نماز پاک نمی‌شود. کسی که ضرری به کسی رسانده یا او را کتک زده، حتی اگر همسر و فرزندش باشد، اگر سرخ یا سیاه یا کبود شده باشد، دیه بدهکار است و این با نماز برطرف نمی‌‌شود، مگر اینکه بپردازد یا آنها رضایت دهند. بله، ممکن است نماز باعث شود دل آنها نرم شود و ببخشند.

خیلی اوقات آدمی بر اثر گناهان زیاد نمازش را رها می‌کند و دیگر موفق به آن نمی‌شود.

 

[1] ـ معانى الاخبار.

[2] ـ مجمع البيان، ۵، ۲۰۰.

[3] ـ مجمع البيان، ۵، ۲۰۱.

[4] ـ انفال، ۳۳.

[5] ـ تفسير عياشى، ۲، ۱۶۱.

برچسب ها: آیت الله دستغیب


 
تمامی حقـوق نزد پایگاه اطلاع رسانی مسجد قبا محفوظ می باشد.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید