تفسیر سوره یونس آیات ۸۹ تا ۹۱ یکشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۱۳ جلسه ۶۱ مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی حاج سید علی محمد دستغیب

همه باید شکر کنند و از خدا بخواهند و دعا کنند اگر خلافی هست، خداوند رفع کند. اگر افراد یا گروه‌هایی هستند که باعث می‌شوند مردم در سختی بیفتند، خودش آنها را متنبّه کند. این خوب است. شما دعا کنید و دیگران هم که باید نصیحت کنند و تذکر بدهند، در زمانِ خود به تکلیفشان عمل می‌کنند.

 

 بسم اﷲ الرحمن الرحیم

 

تفسیر سوره یونس آیات ۸۹ تا ۹۱

یکشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۱۳  جلسه ۶۱

مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی حاج سید علی محمد دستغیب

 


 دانلود فایل صوتی


مشاهده و دانلود فیلم جلسه

 

 

 

 

قالَ قَدْ أُجيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقيما وَ لا تَتَّبِعانِ سَبيلَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ (۸۹)

خداوند فرمود دعای شما اجابت شد. پس استقامت کنید و راه کسانی که نمی‌دانند، پیروی نکنید!

 

وَ جاوَزْنا بِبَني‏ إِسْرائيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمينَ (۹۰)

بنی‌اسرائیل را از دریا عبور دادیم پس فرعون و لشکریانش با ظلم و سرکشی دنبالِ آنها آمدند. هنگامی که گرفتارِ غرق شد، گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی نیست جز آن‌که بنی‌اسرائیل به او ایمان آوردند و من از تسلیم شدگان هستم.

 

آلآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدينَ (۹۱)

حالا؟ در حالی که پیش‌از این نافرمانی می‌کردی و از مفسدان بودی!

 

«قالَ» خداوند گفت «قَدْ أُجيبَتْ» اجابت شد «دَعْوَتُكُما» دعای شما (موسی و هارون) «فَاسْتَقيما» استقامت کنید «وَ لا تَتَّبِعانِ» پیروی نکنید «سَبيلَ» راهِ «الَّذينَ لا يَعْلَمُون» کسانی که نمی‌دانند، جاهل‌اند.

«وَ جاوَزْنا» عبور دادیم «بِبَني‏ إِسْرائيلَ الْبَحْرَ» بنی‌اسرائیل را از دریا «فَأَتْبَعَهُمْ» درپی آنها آمدند «فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ» فرعون و لشکریانش «بَغْياً» از روی ظلم «وَ عَدْواً» و سرکشی، دشمنی «حَتَّى إِذا» تا هنگامی که «أَدْرَكَهُ» به او رسید «الْغَرَقُ» غرق (هنگامی که خواست غرق شود) «قالَ» گفت «آمَنْتُ» ایمان آوردم «أَنَّهُ لا إِلهَ» که معبودی نیست «إِلاَّ الَّذي» جز همان کسی‌که «آمَنَتْ بِهِ» ایمان آوردند به آن «بَنُوا إِسْرائيلَ» بنی‌اسرائیل «وَ أَنَا» و من «مِنَ الْمُسْلِمين» از تسلیم شدگان هستم.

«آلآنَ» اکنون؟ «وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ» قبل‌از این نافرمانی و عصیان می‌کردی «وَ كُنْتَ» و بودی «مِنَ الْمُفْسِدينَ» از مفسدان.

قالَ قَدْ أُجيبَتْ دَعْوَتُكُما؛ در آیۀ قبل حضرت موسی و جناب هارون از خدا خواستند مال و ثروتِ فرعونیان را نابود کند و دل‌هاشان را سخت و سنگین گرداند؛ زیرا دیگر امیدی به ایمان آوردنِ آنها نیست تا وقتی عذابِ خدا را مشاهده کنند. در اینجا خداوند می‌فرماید دعای شما دو نفر را اجابت کردم.

درست است که حضرت موسی خود دعا می‌کرد و هارون فقط آمین می‌گفت، امّا خداوند می‌فرماید «اُجیبَت دَعوَتُکُما» دعای هر دو را اجابت کردم. معلوم می‌شود «آمین» هم دعاست.

فَاسْتَقيما؛ خدای تعالی می‌فرماید شما هم باید استقامت کنید؛ یعنی عجله نکنید؛ نگویید خدایا کی این کار را می‌کنی؟ زمانِ آن دستِ شما نیست و هروقت خودش صلاح بداند انجام می‌دهد.

وَ لا تَتَّبِعانِ سَبيلَ الَّذينَ لا يَعْلَمُون؛ از نادانان پیروی نکنید. در تفسیر است که یعنی وقتی نجات پیدا کردید، بنی‌اسرائیل تقاضاهای نادرست و غیرمنطقی از شما می‌کنند، مراقب باشید دنبالِ تقاضاهای آنها نروید و فقط آنچه رضای خداست انجام دهید!

با وجود آنکه حضرت موسی پیامبرِ خداست و معصیت نمی‌کند و حتی اگر ترکِ‌اولیٰ هم بکند، مؤاخذه می‌شود، چرا خدای تعالی می‌فرماید از راه نادانان پیروی نکن!

جواب این است که خداوند به همه، حتی به پیامبر اکرم صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله نصیحت و سفارش می‌کند، مخصوصاً دربارۀ تبعیت از مشرکان؛ چراکه همه بندۀ خدا و در مقابلِ او مسؤول هستند. طبیعتاً هرکس مسؤولیتِ بیشتری دارد، بیشتر مورد خطاب است و بیشتر باید مواظب باشد.

وَ جاوَزْنا بِبَني‏ إِسْرائيلَ الْبَحْر؛ چهل سال بعداز دعای حضرت موسی، خدای تعالی دستور داد با بنی‌اسرائیل از مصر بیرون روید. حضرت موسی گفت کجا برویم وقتی مقابلمان دریاست. بعضی گفته‌اند مقصود از دریا، رودِ نیل بوده، بعضی نیز معتقدند دریای سرخ بود. خدای تعالی فرمود دریا را به امرِ تو درمی‌آورم تا به سلامت از آن عبور کنید. حضرت موسی این سخنِ خدا را به بنی‌اسرائیل گفت و آنها خوشحال شدند.

در روایت است که بنی‌اسرائیل قبل‌از خروج زینت‌های فرعونیان را گرفتند و همراه خود بردند. وقتی فرعونیان فهمیدند بنی‌اسرائیل مصر را ترک کرده‌اند، با سپاهیانی متجاوز از یک میلیون نفر به تعقیبِ آنها پرداختند. در آن زمان بنی‌اسرائیل ششصدهزار نفر بودند و فرعون آنها را «شرذمة قلیلون‌» می‌خواند و می‌گفت برای ما یک لقمه‌اند.

وقتی بنی‌اسرائیل به دریا رسیدند، حضرت موسی فرمود ای دریا خشک شو تا از تو عبور کنیم! دریا استنکاف کرد و با صدایی که همه شنیدند، گفت: من تحتِ امرِ تو نیستم. این خود امتحانی برای بنی‌اسرائیل بود.

از آن طرف طلیعۀ سپاه فرعون پیدا ‌شد و بنی‌اسرائیل وحشت‌زده گفتند ای موسی فکری کن که الآن همۀ ما را از بین می‌برند. حتی برخی پشیمان شدند و با عصبانیت گفتند ما اگر بندگی فرعون می‌کریم، بهتر بود از اینکه اینجا کشته شویم.

حضرت موسی به آنها اطمینان داد که خداوند راه نجاتی می‌فرستد. در همین حال خدای تعالی به موسی دستور داد عصای خود را به دریا بزند. موسی عصا را به دریا زد و به‌اذن‌اللّه دریا شکافت. موج‌ها مانند كوه عظيم كنار رفتند و دوازده دالان براى عبورِ بنى‌اسرائيل به‌وجود آمد که هر گروه از یک دالان عبور کردند. در روایت است که برخی به موسی گفتند ما از کجا بدانیم حالِ بقیه خوب است؟ حضرت موسی دستور داد حفره‌هایی در دالان‌ها ایجاد شد و آنها همدیگر را می‌دیدند.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً؛ وقتی بنی‌اسرائیل از دریا گذشتند، فرعونیان وارد شدند؛ طوری‌ که وقتی آخرین نفرِ بنی‌اسرائیل خارج شد، آخرین نفرِ فرعونیان وارد شد. در همین زمان آب‌ها به هم آمدند و فرعونیان را در کامِ خود گرفتار کردند.

در روایت است وقتی فرعونیان به دریا رسيدند و آن معجزه را دیدند، خواستند بازگردند. جبرئيل بر ماديانی سوار شد و از مقابلِ اسبِ فرعون‏ گذشت. چون بوى ماديان به مشام آن اسب رسيد، شروع به سركشى کرد و هر چه فرعون خواست، نتوانست آن را کنترل کند. بالاخره عنان از دستِ فرعو خارج شد و اسب سر درپى آن ماديان گذاشت و وارد دریا شد و ساير قبطيان به دنبالش آمدند. فرعون چنان بی‌حیا بود که می‌گفت دریا به دستورِ من به چنین حالتی درآمده و به سلامت واردِ آن شدیم!

حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ؛ فرعون وقتی دید در حالِ غرق شدن است، گفت ایمان آوردم که خدایی نیست مگر آن‌که بنی‌اسرائیل به او ایمان آوردند و من تسلیمم. امّا زمانی این حرف را زد که آب‌ها روی هم آمدند و در آستانۀ غرق شدن قرار گرفت. «أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ» یعنی غرق به او رسید و بر او مسلط شد. این‌‌طور نبود که میانِ امواج باشد و توانِ شنا کردن داشته باشد.

آلآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْل؛ خدای تعالی جواب داد الآن ایمان آوردی، درحالی که پیش‌از این سرکشی و نافرمانی می‌کردی؟ چه فسادها به بار آوردی؛ چه بی‌گناهانی کشتی؛ جلوی دین خدا را گرفتی، نگذاشتی مردم ایمان بیاورند و سعادتمند شوند! اکنون که مرگِ خود را می‌بینی، ادعای ایمان می‌کنی؟ بی‌گمان تو از مفسدانی.

اگر فرعون همان وقت که حضرت موسی و معجزاتش را دید، ایمان آورده بود، فایده‌ای به حالش داشت، با آنکه سال‌ها ظلم کرده بود و کودکان و مردانِ بسیاری کشته بود، امّا چون ایمان آوردنش باعث می‌شد جمعیتِ میلیونی مصر به موسی ایمان بیاورند، تلافی ظلم‌ها و کفرها و قتل‌هایش می‌شد، ولی وقتی مرگ و عذابِ خود را دید، دیگر ایمانش پذیرفتنی نیست.

تا وقتی هنوز جان در بدن هست و مرگ نیامده، فرصتِ توبه وجود دارد، امّا وقتی حضرت عزرائیل آمد و انسان برزخ و عذابِ خود را مشاهده کرد، دیگر توبه فایده ندارد.

 

یک روایت

محمّد همدانى گوید از على بن موسى الرضا عليهماالسلام پرسيدم چرا خداوند عزّوجلّ فرعون را با اينكه ايمان آورد و به يكتایى او اقرار نمود، غرق كرد؟

فرمود: زیرا او هنگامى كه عذاب را بعينه مشاهده كرد، ايمان آورد و ايمان پس از روبرو شدن با كيفر پذيرفته نیست و اين حكمِ خداى تعالى دربارۀ گذشتگان و آيندگان است چنان‌كه می‌فرمايد: ﴿فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا﴾[1] (چون عذابِ ما را مشاهده كردند، گفتند: ما ايمان آورديم به خداى واحد و كافر شديم به آنچه براى او شریک مى‏آورديم، امّا ايمانشان در اين هنگام كه عذاب را ديدند سودى به حالشان نبخشيد) و در كلامِ ديگر فرموده‏ ﴿يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً﴾[2] (روزى كه قسمتی از عذابِ پروردگارت بيايد، هيچ‌كس ايمان آوردنش، در صورتى كه قبلاً ايمان نياورده يا در مدّتِ ايمانش كارِ خيرى نکرده بود، فایده‏اى به‌حالش نخواهد داشت) و نيز دربارۀ فرعون زمانى كه غرق مى‏شد، فرمود: ﴿قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ﴾‏ (گفت ايمان آوردم به اينكه معبودى نيست، مگر همان‌كه بنی‌اسرائیل به آن ايمان آوردند و من از مسلمانان شدم) به او گفته شد ﴿آلآنَ؟! وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً...﴾ (اكنون اظهار ايمان می‌كنى؟ درحالى‌كه پيش‌از اين سخت طغيان داشتى و از تبهكاران بودى! ما امروز پيكرِ بى‏روحت را نجات می‌دهيم تا عبرتی براى آيندگان باشد).

با اينكه فرعون سر تا قدمش غرقِ اسلحه بود و زرۀ آهنين بر بدن داشت، خداوند او را پس از غرق شدن بر زمينِ بلندى انداخت تا براى آيندگان نشانه‏اى باشد و او را با همۀ سنگينى آهن آلات بر آن زمين مرتفع بنگرند، درحالی که خاصيتِ هر چيزِ سنگين فرو رفتن در آب است، نه بالا آمدن. اين خود آيه و نشانه‏اى بود.

علت ديگری که خداوند عزّوجلّ فرعون را غرق ساخت این بود که فرعون به موسى پناه برد تا او را از عذابِ خدا برهاند، امّا به خودِ خدا پناه نجست. خداوند به موسى وحى فرستاد كه اى موسى به فرياد فرعون نرسيدى چون او را خلق نكرده بودى، اگر به من پناه برده بود، نجاتش مى‏دادم.[3]

 

آموزه‌های آیه

اولاً: همۀ ما وظیفه داریم چنانچه خطا و گناهی مرتکب شدیم، فوراً استغفار کنیم و نگذاریم گناهان روی هم جمع شوند، امّا گاهی وسوسه‌هایی برای انسان پیش می‌آید و خودش هم ناراحت است. این گناه نیست و بهترین راه دفعِ آن پناه بردن به خداست.

﴿وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطينِ ۞ وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُون﴾[4]

«بگو پروردگارا از وسوسه‌های شیاطین به تو پناه می‌برم ۞ و به تو پناه می‌برم پروردگارم از اینکه آنها نزد من باشند.»

خواندنِ سوره‌های چهار قل و مشغول شدن به کارهایی مثل مطالعه یا قرائتِ قرآن، تأثیرِ خوبی در رفع وساوس دارد، امّا بهتر است اعتنا نکند. اگر بخواهد به وسوسه اعتنا کند و جواب بدهد، ذهنش بیشتر درگیر می‌شود.

شخصی به امام صادق علیه‌السلام عرض کرد هلاک شدم. امام فرمود آیا شیطان دربارۀ خدا تو را وسوسه می‌کند؟ گفت بله. فرمود به او اعتنا نکند و «لا اله الّا اللّه» بگو.

امّا گاهی هم وسوسه نیست و شخص واقعاً بنا دارد خود را در معصیت اندازد. در اینجا باید حواسش باشد که به امیدِ توبه مغرور نشود! شاید فرصتِ توبه پیدا نکرد. مگر نبودند کسانی که در حال معصیت مرگشان رسید؟ اگر هم مهلت داده شد، فوراً توبه و استغفار کند و قصدِ بازگشت به گناه نداشته باشد.

ثانیاً: خدای تعالی در قرآن می‌فرماید ما از رگِ گردن به انسان نزدیک‌تریم. همچنین به پیامبر اکرم صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله می‌فرماید وقتی بندگانم از تو دربارۀ من سؤال می‌کنند، من به آنها نزدیکم و اگر مرا بخوانند، اجابتشان می‌‌کنم. در جای دیگر نیز وعدۀ عذاب به کسانی می‌دهد که از دعا و عبادتِ او تکبر می‌ورزند.

بنابراین در لزومِ دعا به درگاه پروردگار و قطعیتِ اجابتِ او جای شکی باقی نیست، لکن سخن اینجاست که نباید انتظار داشته باشیم همین‌ که دعا کردیم، خدا اجابت کند. حضرت موسی هم وقتی دعا کرد، چهل سال طول کشید تا دعایش به اجابت رسید. ما هم نه چهل سال، ولی مقداری صبر و بردباری باید داشته باشیم تا موعدِ مقررِ خدای تعالی برسد. در عینِ حال باید بدانیم که او شنوا و محیط بر ماست؛ هرچه داریم از اوست؛ روح و نفس و اصلِ وجودِ ما از اوست و ما در مقابلِ او کاره‌ای نیستیم. قدرت و علمی اگر ما داریم، از او و در ادامۀ قدرت و علمِ اوست؛ یعنی در طولِ آن است. این‌طور نیست که داده و روزی پس می‌گیرد، همین الآن هم مال خداست.

گفتند دعا بکن، بگو چشم و یقین بدان مستجاب می‌شود! چه‌کار داری کی! هروقت خودش خواست اجابت می‌کند. او مولا و خالقِ ماست و ما بندۀ اوییم. وقتی قرار شد بنده و تسلیمِ او باشیم، باید هرچه گفت اطاعت کنیم. نگو چقدر دعا کنم و خدا اعتنا نکند! نسبت‌های ناروا به خدای تعالی و ائمۀ اطهار علیهم‌السلام نده!

شهید آیت‌اللّه دستغیب می‌گفت کسی خواست عبدی بخرد. به او گفت چه می‌خوری؟ گفت هرچه بخورانی. گفت چه می‌پوشی؟ گفت هرچه بپوشانی. گفت کجا سکنی می‌کنی؟ گفت هرجا جایم دهی. گفت می‌خواهم تو را بخرم، جوابم را درست بده. گفت من بنده‌ام؛ بنده نباید به مولایش چون و چرا کند.

 

 

چند نکته

نکتۀ اول: مردمِ ایران از گذشته مردمی بودند که ولایت ائمۀ اطهار علیهم‌السلام را پذیرفتند و بیش‌از همۀ کشورها روبه ائمۀ اطهار علیهم‌السلام آوردند. آغازِ این گرایش از زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بود و اوجِ آن از زمان امام رضا به بعد تحقق یافت. در سراسرِ مسیرِ حرکتِ امام رضا علیه‌السلام مردمِ شهرهای مختلفِ ایران استقبالِ پرشکوهی از ایشان کردند و در نیشابور با قلمدان‌های طلا روایتِ سلسلة الذهبِ امام را نگاشتند.

این حبِّ اهل‌بیت در سینۀ ایرانیان بود و ادامه داشت تا امروز. امروز هم به‌خاطرِ این محبّتِ پاک و خالصی که به ائمۀ اطهار علیهم‌السلام دارند، حضرت صاحب‌الزمان عجّل‌اللّه‌تعالی‌فرجه نگهبانِ این مردم است.

هر زمان کارِ آنها گره می‌خورد و به جای باریکی می‌رسد که دیگران می‌خواهند مردم را کاملاً بی‌دین کنند، خدای تعالی فریادرسی می‌رساند. در زمان ناصرالدین شاه که چه فسادها کردند، یکباره میرزای شیرازی فتوای حرمتِ تنابکو داد که حتی زنِ ناصرالدین شاه قلیانِ شاه را شکست و گفت میرزای شیرازی حکم کرده. منظور اینکه خدای تعالی این کشور و مردمِ دوستدارِ اهل‌بیت را نگه می‌دارد.

همان‌طور که بارها عرض کردیم، رضا خان و محمّدرضا آن‌همه فساد کردند و به‌نظرِ خودشان چیزی از دین باقی نگذاشتند. محمّدرضا می‌گفت مذهب در ایران نقشی ندارد. می‌گفتند خدا، شاه، میهن. ولی خدا را از روی اجبار می‌گفتند و کاری با خدا نداشند. امّا ناگهان خدای تعالی امام خمینی را فرستاد و چنین انقلابی برپا شد؛ این جز با نظرِ امام زمان نیست.

اگر الآن صحبت از این است که کاری با آمریکا نداریم، روسیه و بقیۀ کشورها هم همین‌طورند. هر کشوری بخواهد بر کشور ما مسلط بشود، به نحوی که به دستور او باید این کار و آن کار را بکنیم، غلط است. قرآن به ما می‌گوید با یهود و نصارا دوستی تنگاتنگ نداشته باشید. رابطۀ سطحی مشکلی نیست، ولی مسلط شدن بر ما، خیر.

بنده به یاد دارم زمانی که آیت‌اللّه خویی می‌خواستند به ایران مراجعت کنند، آیت‌اللّه مدنی در نجف منبر رفت و گفت من خواب دیدم –خوابِ صادق- امام زمان عجّل‌اللّه‌تعالی‌فرجه به محمّدرضا پهلوی نهیب دادند که در کشورِ من چکار می‌کنی؟ برو بیرون!

یعنی اینجا کشورِ امام زمان است؛ چراکه باطنِ مردم با ائمۀ اطهار علیهم‌السلام خوب است. مردم باطنِ خوبی دارند.

 

نکته دوم: نگویند زمان شاه بهتر بود! کجا بهتر بود؟‌خدا لعنت کند شاه و رضاخان را، چه فسادها کردند.

البته نصیحتِ جلودارها لازم است. ما یک فردِ کوچکی هستیم و باید نصیحت و خیرخواهی کنیم. بنای ما از اول بر نصیحت بوده و به انداۀ خودمان تکلیف داریم. آنها هم که بالاتر هستند، تکلیفشان روشن است. ولی نصیحت غیراز این است که بگویی ان‌شاءاللّه این آخوند و سیدها بروند. این‌ها دین را از بین بردند! درست است که برخی عالمِ بی‌عمل هستند، ولی همه این‌طور نیستند و نباید همه را متهم کرد.

همه باید شکر کنند و از خدا بخواهند و دعا کنند اگر خلافی هست، خداوند رفع کند. اگر افراد یا گروه‌هایی هستند که باعث می‌شوند مردم در سختی بیفتند، خودش آنها را متنبّه کند. این خوب است. شما دعا کنید و دیگران هم که باید نصیحت کنند و تذکر بدهند، در زمانِ خود به تکلیفشان عمل می‌کنند.

 

[1] ـ غافر، ۸۴ و ۸۵.

[2] ـ انعام، ۱۸۵.

[3] ـ عيون أخبار الرضا، ‏2، 77.

[4] ـ مؤمنون، ۹۷ و ۹۸.


 
تمامی حقـوق نزد پایگاه اطلاع رسانی مسجد قبا محفوظ می باشد.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید